Broeder Leonard slachtoffer ‘kerkrazzia’

vrijdag 22 november 2019 - 14:22|Hans van de Laarschot
Broeder Leonard verzorgt een paard.

De Tweede Wereldoorlog woedde in de periode 1940-1944 ook in de Peel. Nu, 75 jaar later, staan we stil bij onze bevrijding. Een jaar lang blikken we in deze rubriek terug op de gebeurtenissen van toen. Van algemene verhalen tot persoonlijke herinneringen uit Asten, Someren, Deurne en omgeving. Vandaag aflevering 46: Broeder Leonard slachtoffer ‘kerkrazzia’.

Someren 20 september 1944 bevrijd, Asten 22 september, Deurne 24 september. De geallieerde opmars in oostelijke richting als nevenonderdeel van de op 17 september gestarte operatie Market Garden verliep voorspoedig. De inwoners van het Deurnese Helenaveen moesten echter nog lang op hun bevrijders wachten. Na 24 september trokken de geallieerden om strategische reden niet verder richting oosten. Gevolg was dat het nog niet door hen bereikte Helenaveen bezet bleef.

De Duitsers betrokken stellingen achter het Kanaal van Deurne, de Helenavaart en de Noordervaart. Weer lag Helenaveen in de frontlinie. Het was voor de meeste inwoners de eerste echte kennismaking met het oorlogsgeweld sinds de Duitse inval op 10 mei 1940. Op eigen initiatief of op bevel van de Duitse commandant evacueerden ze naar het kamp van de paters van het Heilig Hart Jezus in de Mariapeel. Een aantal ging naar de Grashoek.

De paters en broeders hebben eerst onderdak in het parochiehuis van Zeeland in de noordelijke Peel. Begin 1944 moeten ze dat op last van de Duitsers verlaten, omdat die er intrekken. Van de Zeelanders krijgen ze te horen: “Daar in Helenaveen weten de mensen niet eens dat er oorlog is. Maar als de vrede wordt gesloten, komen wij ’t jullie wel even vertellen.” Zo eenvoudig gaat het niet. Vanaf september 1944 komt de oorlog gruwelijk Helenaveen binnen. Op 23 september betrekken de Duitsers aldaar stellingen. Bij het huis van de dominee plaatsen ze zwaar geschut. Twee dagen later trekken honderden Duitse soldaten langs de Helenavaart naar Griendtsveen. ‘De meesten te voet, anderen op de fiets en een dikzak op de motor’. Een tot dan ongezien oorlogsgebeuren. Drie geweldige knallen veroorzaken op 27 september een paniekstemming in het kamp. Moeders duiken met hun kinderen luid gillend onder de tafels. Een geïmproviseerd cabaretprogramma in de eetzaal verdrijft de grootste angst, zodat men durft te gaan slapen.

Die nacht wordt vanuit het dorp op de uitkijktoren bij het huis van veldwachter Joosten geschoten. De Duitse commandant laat daarop het dorp ontruimen. Veel gezinnen vinden onderdak in het kamp van de paters in de Mariapeel. Op 28 september 1944 trekken ze daarnaartoe. Uit de omgeving zijn hen al bewoners voorgegaan toen de Duitsers dichtbij hun woningen stelling namen.

Eén evacué vindt het nodig om daags na de evacuatie nog even naar het dorp terug te gaan. Op een briefje op de deur van het huis van hoofdmeester Theelen leest hij: Dit huis is grondig doorzocht. De deuren en ruiten zijn bruut ingetrapt en kapotgeslagen. Op de vloer liggen kapotte weckflessen, het vloerzeil is kapotgesneden en de schilderijen zijn verscheurd. Alle kippen zijn verdwenen. Zo is het ook in de andere huizen van Helenaveen. Een schrale troost als men weet, dat de commandant eigenlijk alle woningen wilde afbranden. Hij zag hiervan af, omdat ze te ver uit elkaar staan.

Zorgen om broeder Leonard
Onder de geestelijken bevindt zich broeder Leonard. De broeder is in 1907 in Lisse geboren als Hendrikus Simon van Ruiten. Hij gaat er meteen op uit om te kijken of bij bakker Klerks nog brood ligt voor de honderden evacuees. Door zijn overall en overjas is hij niet herkenbaar als een geestelijke.

De paters zijn blij dat ze de Helenaveners kunnen helpen, maar zelf maken ze zich grote zorgen om broeder Leonard. Die is nog steeds niet teruggekeerd. Vrijdag 29 september krijgen ze het bericht dat de broeder is gegijzeld door de Duitsers; opgesloten met zeven andere mannen op een boerderij van een NSB-er in de Grashoek. Een voorbode van de enkele weken later door de Duitsers uitgevoerde kerkrazzia, die Helenaveen het zwaarst van alle dorpen zal treffen. Pogingen om broeder Leonard vrij te krijgen helpen niet. Pater Leo richt zich met een schriftelijk verzoek tot de bataljonscommandant om over de gijzeling te praten en of hij de broeder mag bezoeken. ‘Nein’. Van Schelven en Cees Crommentuijn lukt het om door de Duitse linie te glippen en de Britten in het bevrijde deel van Deurne te informeren over de situatie in Helenaveen, het kamp en de gijzeling. De Tommies kunnen echter niets doen om de gijzeling te beëindigen. Van Schelven is de directeur van de Maatschappij Helenaveen, het vervenings- en ontginningsbedrijf waaruit Helenaveen is ontstaan. Hij woont in Utrecht maar is naar Helenaveen gekomen om de inwoners bij te staan. Op zondag 1 oktober gaan de twee naar de Duitse commandant. Die weigert hen details over de gijzeling te vertellen. Duidelijk geeft hij hen te verstaan dat de gegijzelden in Grashoek blijven en dat één van hen de kogel krijgt als opnieuw sabotage wordt gepleegd.

De evacuees vertrouwen directeur Van Schelven en zijn dankbaar voor zijn inzet voor hen. Omdat de echte burgemeester van Deurne niets voor hen kan betekenen, benoemen ze Van Schelven tot locoburgemeester. Op een turfhoop dient een omgekeerde kruiwagen als wegwijzer naar zijn persoonlijke kamer in het kamp met als opschrift Zum Burgemeister.

De Helenaveners zorgen zelf voor een groot deel van hun eten. In tegenstelling tot de Duitsers kennen ze het Peelmoeras goed. Veen, modder en kanaaltjes houden hen niet tegen om ongezien bij de Zwarte Plak te komen. Drie kwartier duurt de sluiptocht naar de oostkant van de Mariapeel. Twee tot drie keer per week gaat het met tassen en zakken daarnaartoe om koren, gist, zout, olie, eieren en fruit te halen. Een boer uit Sevenum brengt het daar voor hen. Een oud paard trekt zijn kar, want dat mag gerust gevorderd worden door de Duitsers. Op het kamp bakt een groep van de ingrediënten brood, dat daarna vanuit het klaslokaal onder alle evacuees wordt gedistribueerd.

Vrijdag 6 oktober trekt pater Leo naar de Grashoek om te pogen broeder Leonard vrij te krijgen. De commandant kan hij niet spreken, want die is kort ervoor met zijn motor vertrokken. Hij moet het doen met de luitenant. Beleefd staat deze de pater te woord, maar kan niets zelf beslissen en is van mening dat tot de gegijzelden geen geestelijke hoort. Na wat heen en weer getelefoneer, blijkt dat broeder Leonard wel aanwezig is. Zelf had hij de Duitsers niet gemeld dat hij een kloosterbroeder is en door zijn overall was hij ook niet als zodanig opgemerkt. Dit brengt echter geen positieve wending. De broeder komt niet vrij en pater Leo mag hem ook niet zien. Wat mag, is hem tijdens de komende dagen een pakje brengen.


Een bekendmaking in het kamp.

Kerkrazzia
Dat pakje zal broeder Leonard niet bereiken. Zondag 8 oktober wordt voor de paters en de Helenaveners de meest tragische oorlogsdag. In de kapel van het kamp verloopt de Heilige Mis van 6 uur ’s morgens rustig. Druk is het in de mis van 7 uur. Van beide kampen zijn er mensen in de kapel. ‘Plotseling een luid geschreeuw. De Duitsers omsingelen de beide kampen. Alle mannen zonder uitzondering moeten zich apart opstellen. De kapel en alle lokalen stromen leeg – de mensen hevig ontsteld. ”Alle Männer sollen arbeiten! So nicht, so wird geschossen!”’ Pater Claudius en broeder Gabriël hebben zich ook bij de mannen gevoegd, maar dat willen de Duitsers niet. Ze krijgen te horen: “Wir brauchen Sie nicht. Die Kirche wollen wir nicht zerstӧren.” Van Schelven brengt zijn autoriteit van burgemeester in, maar krijgt geen kans. Ook hij moet mee, net als de jongens ouder dan 16 jaar. Henk Evers is die achtste oktober jarig, hij wordt 16. Wat een aangename dag in familiekring had moeten zijn, wordt een trieste gebeurtenis steeds verder weg van huis en familie. Duitsland in om te werken voor de nazi’s. De vrouwen en meisjes van Helenaveen blijven verslagen achter. Ze vragen zich af of ze hun man, vader, opa of vriend nog ooit zullen terugzien. Vele maanden later zal duidelijk worden dat het voor tientallen een tocht naar de dood is geworden.

In de weken erna doorzoeken de Duitsers de omgeving om achtergebleven en ondergedoken mannen alsnog op te pakken en op transport naar Duitsland te zetten. Op zondag 15 oktober zetten ze het kamp in Mariaveen weer af en doorzoeken alle gebouwen. De dag erna horen de bewoners mitrailleurs ratelen in de directe omgeving.

Terug naar 8 oktober 1944. Onderweg vertellen de Duitsers gewiekst dat ze naar Maasbree gaan om loopgraven te graven. Maar in Helden wordt duidelijk dat dat niet zo is. Daar neemt de SS hen over en gaat het naar de treinen in Venlo. Voordat de gedeporteerde mannen en jongens aan de treinreis diep Duitsland in beginnen, halen de Duitsers de ouderen boven de 60 jaar eruit. Zij mogen terug naar huis. Als ze ’s avonds in het kamp terugkeren, vertellen ze dat ook broeder Leonard is meegevoerd. Pas op 7 november horen de paters en Helenaveners iets van de broeder. Zelf zijn ze dan al bijna twee weken naar Sevenum geëvacueerd. Vanwege de aanval die de Duitsers op 27 oktober beginnen, krijgen ze het bevel om die dag het kamp in Mariaveen te verlaten. In Sevenum bereikt hen een kort, overgesmokkeld briefje van broeder Leonard. Hij werkt in een suikerfabriek in Watenstedt, een klein plaatsje in de buurt van Braunschweig in Nedersaksen. Hij moet het daar niet al te best hebben, want hij schrijft: ‘We leven nog, maar weet, dat alles welkom is, als het u mogelijk is.’ Een week later gaat een Sevenums meisje naar Duitsland. Ze geven haar een brief én een dikke overjas voor de broeder mee. De hoop blijft leven, dat ze broeder Leonard na de bevrijding in de Peel terug zullen zien. Dat blijkt ijdele hoop. De Helenaveners die de hel van Watenstedt overleven en na de capitulatie van Hitler-Duitsland in mei 1945 terugkeren, brengen de boodschap dat de broeder op 3 februari 1945 van uitputting in elkaar is gezakt en is gestorven. Van de suikerfabriek was hij terechtgekomen in de oorlogsindustrie, in een fabriek om dodelijke en vernietigende granaten voor Hitlers leger te maken. Het werk was zo zwaar en de omstandigheden zo slecht, dat broeder Leonard aan dysenterie en hartfalen bezweek. Van de 143 gedeporteerde mannen en jongens uit Helenaveen zullen 26 dit lot ondergaan. Helenaveen is het enige Brabantse dorp waar de Duitsers de kerkrazzia uitvoerden. De andere dorpen lagen alle in midden- en noord-Limburg. Zowel qua gedeporteerden als dodelijke slachtoffers zijn de aantallen - en het verdriet - voor Helenaveen het grootste.

Tags

Gerelateerde nieuwsberichten

Astenaar moet regenwater zelf vasthouden ASTEN – De Astense gemeenteraad stemde dinsdagavond in met een stimuleringsregeling voor het afkoppelen van hemelwater en de aanleg van groene daken. Maar de halve ton die beschikbaar wordt gesteld... 13 december 2019 - 09:35
Varendonck wordt ‘school in het park’ ASTEN – Na de kerstvakantie begint de grootschalige renovatie bij het Varendonck College in Asten dan echt. Zo’n anderhalf jaar later moet de school aan de Beatrixlaan gereed zijn voor... 13 december 2019 - 09:23
St. Cecilia sluit jubileumjaar swingend af ASTEN – Harmonie St. Cecilia uit Asten houdt zaterdag een Winterconcert in gemeenschapshuis De Klepel. Een swingende en sfeervolle afsluiting van het jubileumjaar van de harmonie. St. Cecilia bestaat namelijk... 9 december 2019 - 11:27
Stroomuitval in centrum Asten ASTEN - In een deel van Asten is vrijdagochtend de stroom uitgevallen. Zo branden in het centrum momenteel geen lampen meer. Update: de storing is opgelost De stroomstoring is nu... 6 december 2019 - 11:19
Olympia Boys presenteert eigen gala OMMEL – Olympia Boys zoekt naar nieuwe manieren om de banden met leden en sponsoren verder aan te halen. De Ommelse voetbalvereniging houdt daarom komende zaterdag een heus gala waarbij... 6 december 2019 - 11:06
Waterschapsbelasting Aa en Maas en De Dommel stijgt licht REGIO – Waterschap Aa en Maas voert komend jaar een lichte belastingverhoging door. Een gemiddeld huishouden gaat op jaarbasis in ieder geval 1,34 euro, ofwel 0.4 procent meer betalen, voor... 6 december 2019 - 10:52