Nelly in uniform in Frankrijk.

Zestig jaar zwijgen

woensdag 8 mei 2019 - 15:58|Gerard Geboers

De Tweede Wereldoorlog woedde in de periode 1940-1944 ook in de Peel. Nu, 75 jaar later, staan we stil bij onze bevrijding. Een jaar lang blikken we in deze rubriek terug op de gebeurtenissen van toen. Van algemene verhalen tot persoonlijke herinneringen uit de omgeving Asten, Someren en Deurne. Vandaag aflevering 18: Zestig jaar zwijgen. 

Het stoere maar tegelijk pijnlijke oorlogsverhaal van Nelly Nijssen-Poulisse uit Asten is kleurrijker dan de wildste fantasie. De impact ervan reikt tot ver buiten haar eigen levenssfeer en die van haar zoon François. Ook voor haar dochters, verdere familie en vrienden zal haar ‘coming-out’ een verwarrende ervaring zijn geweest.

Als zij ruim tien jaar geleden haar oudste kleindochter Lara haar onwaarschijnlijke verhaal vertelt, doet ze dat voor het eerst in meer dan zestig jaar. Lara blijkt ook de drijvende kracht achter het aan haar oma gewijde artikel in het Eindhovens Dagblad van 7 juni 2016, haar 96ste verjaardag. Naar aanleiding van dat artikel bel ik met Nelly. Ze nodigt me uit voor een kop koffie en effent zo de weg naar een drietal interviews. Mijn idee om haar verhaal te publiceren hoort ze aan met een stralende lach. “Zou mooi zijn!” Enige belangstelling laat ze zich graag aanleunen.

In de herfst van 2018 overlijdt Nelly, 98 jaar oud.

Dit verhaal leunt zwaar op Nelly’s herinneringen en dat terwijl het menselijk geheugen alles inkleurt en soms maar wat lijkt te doen! Of vrij naar de Nederlandse auteur W.F. Hermans: een herinnering is als een luie hond, die gaat maar ergens liggen. Maar ondanks al die mogelijke beperkingen verdient haar complexe oorlogsverhaal het om gehoord te worden.

Nelly omschrijft zichzelf als brutaal. Ze is voor niets en niemand bang en – naar eigen zeggen – een buitenbeentje in het grote ouderlijke gezin. Maar haar meest in het oog springende karaktertrek is toch wel haar wil om voluit te leven. Het toekomstperspectief van veel Astense meisjes van haar generatie, een baan bij tricotagefabriek Te Strake & Verkouteren en dan trouwen, is niet het hare. Zij wil meer dynamiek. Als blijkt dat ook haar vader haar niet graag de fabriek in ziet gaan, ligt een dienstbetrekking bij een dame voor de hand. Daar moet ze alléén in de keuken eten en dat bevalt haar geenszins. Achteraf zeer tot haar genoegen neemt ze ontslag, want in haar volgende baan in het gezin van een Eindhovense textielwinkelier gedijt ze uitstekend. Daar is ze al gauw ‘ons Nelly’, ze is er thuis. In 1941 vangt ze flarden op van een gesprek tussen haar baas en de buurman … “Ja, maar die moeten daar weg!, ... die kennen daar niet blijven” … Ze luistert met gespitste oren, ze praten over twee bij de broer van haar baas ondergedoken Joodse meisjes. Haar baas … bij de ondergrondse?!?

Tekst gaat verder onder afbeelding


Nelly in Frankrijk. 

Noodgedwongen draait zijn winkel in die tijd deels op ruilhandel, sommige klanten betalen hun aankopen met een bolletje kaas. Nelly ziet dat zo’n bolletje de volgende morgen vaak al aangesneden is. Benieuwd naar wat daarachter schuilt, fietst ze ‘s nachts achter haar baas aan, op volbanden door een totaal verduisterde stad. Aha … hij brengt boterhammen naar die twee in Strijp ondergedoken Joodse meisjes! Als niemand van de ondergrondse de meisjes naar België kan of wil brengen, overweegt haar baas dat te doen. Maar dan zegt Nelly: “Dat durf ik wel! Zo’n riskante klus is niets voor een vader van zeven kinderen. Als ze jou pakken, gaat je hele familie naar Duitsland.” Samen met een vriendin – Nelly vraagt haar mee te gaan tot bij haar tante in België – begint ze aan haar eerste treinreis ooit. En dat in oorlogstijd en met de verantwoordelijkheid voor twee Joodse meisjes in een andere coupé.

Het volgende wat ze zich herinnert, is dat ze met één van de Joodse meisjes een slaapplaats zoekt. Ze zijn te lang in de trein blijven zitten. Weloverwogen kloppen ze in Noord-Frankrijk aan bij het huis met ‘De Vliegende Hollander’ op de vensters. Een Nederlander doet open. Ze kunnen er overnachten en ‘ja’ ook eten, maar dan moet hun gastheer eerst wel aardappelen en eieren halen. Voor hij terug is, staan er al twee Duitsers binnen. Met getrokken pistool! Het Joodse meisje moet mee. In de Duitse taxi die even later voorrijdt, moet Nelly instappen. De rit voert naar een groot gebouw, waar een Duitse dame haar haar ‘Bett!’ wijst. Ze is in een door de Duitsers geconfisqueerd voormalig nonnenklooster in Laon, dat dienst doet als gevangenis. Daar deelt ze een kamer met dertig vrouwen, die alleen Frans spreken en vanwege een minimaal vergrijp vastzitten.

Met één emmer als gezamenlijke toiletvoorziening voor de nacht en iedere middag een half uur lang rondjes lopen op de binnenplaats als enige uitstapje. Voor de Duitse bazin heeft Nelly haar woordje klaar, maar als die haar op transport dreigt te stellen, bindt ze toch in. Ze herinnert zich de veewagons vol Joden die met onbekende bestemming door Eindhoven kwamen. Het spijt haar, dat ze toen zo uitbundig heeft staan zwaaien.

Tekst gaat verder onder de afbeelding


Nelly in Frankrijk met een vriendin. 

In de gevangenis verheft Nelly liegen tot tweede natuur. Uit zelfbehoud! Gevraagd naar haar opleiding antwoordt ze, dat ze de highschool heeft doorlopen en vijf talen spreekt. Die Duitser kan dat toch niet controleren. Opeens moet ze met twee mannen in witte jas naar de Duitse tandarts. Een Engelssprekende assistente zal het contact met de gecrashte geallieerde piloten op zijn spreekuur vergemakkelijken. “Ik ben toevallig ook tandartsassistente!”, zegt Nelly. Ze demonstreert haar vaardigheid door bij een officier ogenschijnlijk geroutineerd alle tandsteen te verwijderen. Zo bluft ze zich omhoog in deze macabere wereld. Ze gaat van een kamer met dertig naar één met drie.

Het werken bij de tandarts verbetert haar positie. Maar de man blijkt ook van haarzelf gecharmeerd, hij nodigt haar ’s avonds uit op kantoor. Geleidelijk wordt duidelijk, dat hij van haar een kind wil! Hoe aardig hij ook is, dat gaat niet gebeuren. Maar … heeft ze eigenlijk wel een keuze? Terug naar haar oude kamer wil ze in geen geval en bij weigeren is dat een mogelijke consequentie. Ze is totaal van hem afhankelijk en kent – na ruim een jaar gevangenis – niemand die ze in vertrouwen kan nemen. En dan … in juni 1944 … wordt François geboren.

Nelly leert Frans van een slagersvrouw uit Soissons, die gevangen zit, omdat de Duitsers in haar etalage bij herhaling blauw-wit-rode bloemen hebben aangetroffen. Dergelijk nationalisme accepteren zij niet. Die vrouw stelt voor François door haar dochter te laten verzorgen, zolang zijzelf in de gevangenis zit. Na haar vrijlating kan Nelly ook bij haar terecht.

Altijd als zij de verpleging vraagt waar François is, is hij naar de crèche. Terwijl zijzelf geen idee heeft wat “de crèche” is. Ze ziet hem amper nog en dat is toch vreemd. Als de slagersvrouw als eerste vrijkomt, neemt ze François mee zonder Nelly daar nog in te kennen. Zo gauw zijzelf vrijkomt, reist ze naar Soissons. Ze weet intussen waar de ‘boucher’ woont. Ja, ze spreekt al een aardig mondje Frans.

Tekst gaat verder onder de afbeelding


Nelly in haar favoriete pose. 

Na haar vrijlating komt de slagersvrouw een enkele keer op bezoek. En één keer ziet zij, dat ze haar tas met daarin een in een handdoek gewikkeld stuk vlees – dat heeft ze gezien – afgeeft aan de Franse gevangenisdirecteur. Hij gaat met die tas naar zijn kamer en zij krijgt die even later leeg terug. Vergist ze zich of … koopt zij zo de directeur om?!?

Nelly krijgt haar zoon niet mee naar huis, hij staat geregistreerd als Fransman. Ze kan niet aantonen, dat hij haar zoon is. Leefde de tandarts nog maar! Maar die is al voor François’ geboorte gefusilleerd. Vanwege desertie. Bij de slager heeft ze de brief gezien, waarin zijn dood wordt gemeld. Al twijfelt ze of ze alles goed begrepen heeft, Frans lezen kost nog moeite. Ze besluit in Frankrijk te blijven tot François mee kan. Ze woont in Laon bij een kapster op kamers, ze verblijft enkele maanden in het Amerikaanse militaire ‘compound’ in Sisonne, waar ze weer als tandartsassistente werkt. Maar in januari 1946 moet zij opeens naar huis. De Franse overheid stuurt dan alle na de oorlog in Frankrijk achtergebleven Nederlanders terug. Bussen zijn al geregeld. In gezelschap van voornamelijk gewezen NSB’ers komt Nelly dan in Nederland aan. Zonder François!

Thuis krijgt ze het nadrukkelijke advies om toch vooral niet te praten over wat ze heeft meegemaakt. En “nee … zeker niet over François.” De mensen zouden er schande van spreken. Meer dan zestig jaar lang zal ze zwijgen. Pas dan vertelt ze haar hele verhaal aan haar kleindochter Lara en samen slagen ze erin contact te leggen met François. Enkele bezoeken over en weer volgen. Maar hoe kan een 63-jarige man uit een totaal andere cultuur een vreemde oude vrouw opeens als zijn moeder in zijn hart sluiten. Lukt het diezelfde oude vrouw de onbekende Fransman als haar zoon te omarmen. Ze hebben geen gezamenlijke geschiedenis, er is niets om op terug te vallen. Misschien ook heeft het leven hen te zeer beschadigd. Hun levenslijnen lopen weer uiteen, voorgoed.

Tekst gaat verder onder de afbeelding


Nelly en François.

Enkele uitspraken van Nelly tot slot:

“Ik heb er eigenlijk niks en heel veel van geleden … ik heb altijd gedaan of ik de vrolijke bard was, maar het kwam steeds terug …”
-

“Ik heb geen vrij leven … ik zit nog altijd vast in die schuld! Ik heb een grote fout gemaakt”
-

“Er mocht nooit over gepraat worden … daar niet en ook later thuis niet en dat heeft me lang dwars gezeten … dat raak ik nooit kwijt.”
-

“Als mijn baas gepakt was met zijn grote gezin, dat was erger geweest!”
 

Tags

Gerelateerde nieuwsberichten

Kortingsactie De Peel onder vuur verlengd PEELLAND - Vanaf september ligt de wekelijkse oorlogsrubriek De Peel onder vuur ook in boekvorm in de schappen. Omdat de belangstelling nog steeds groot is, wordt de speciale kortingsactie tot... 19 juli 2019 - 13:34
OM wil Oost-Europese bendes zwaarder straffen REGIO – Rondreizende bendes worden voortaan harder aangepakt. Het Openbaar Ministerie gaat hogere straffen eisen tegen leden van internationaal opererende organisaties. Zo werden vorige week in Deurne drie Roemenen opgepakt,... 19 juli 2019 - 13:17
Nazi-propaganda, ook in de Peel De Tweede Wereldoorlog woedde in de periode 1940-1944 ook in de Peel. Nu, 75 jaar later, staan we stil bij onze bevrijding. Een jaar lang blikken we in deze rubriek... 19 juli 2019 - 12:46
Burgemeester sluit loodsen in Ommel OMMEL - Twee loodsen aan de Diesdonkerweg in Ommel mogen de komende zes maanden niet worden betreden. Burgemeester Vos legt een tijdelijke sluiting op nadat daar in maart hennepgerelateerde goederen... 16 juli 2019 - 10:08
Natte biercantus in Asten: de foto's ASTEN - Weer of geen weer, de Astense biercantus blijft onverminderd populair. Maandagochtend namen de deelnemers al vroeg plaats aan de biertafels op de Markt. Organisator Markt 8 kent wederom... 15 juli 2019 - 15:21
In beeld: jeugd vermaakt zich op kermis ASTEN - De kermis is Asten is in volle gang. Sinds vrijdag draaien de attracties op volle toeren. Onze fotograaf Hein van Bakel maakte onderstaande beelden. 15 juli 2019 - 09:31